หมวด: ภาวะผู้นำและการบริหาร
แท็ก: Digital Leadership, E-leadership, ผู้บริหารสถานศึกษา, AI Governance, การเปลี่ยนแปลงองค์กรหมายเหตุการตรวจสอบ: ข้อมูลบรรณานุกรมและ DOI ตรวจสอบกับ Crossref หรือ DataCite เมื่อเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2569 สรุปผลวิจัยมาจากบทคัดย่อ ยังไม่ได้ตรวจกับเอกสารฉบับเต็ม หัวข้อการวิเคราะห์และข้อเสนอแนะเป็นความเห็นของผู้เขียน ไม่ใช่ผลวิจัย
บทนำ
การนำ AI เข้าสู่องค์กรไม่ใช่เรื่องเทคโนโลยีอย่างเดียว ผู้นำต้องตัดสินใจว่าจะลงทุนเรื่องใด จะดูแลคนอย่างไร และจะรับผิดชอบต่อความเสี่ยงอย่างไร ในสถานศึกษา ผู้บริหารยังต้องคำนึงถึงผู้เรียน ครู ผู้ปกครอง และกฎระเบียบที่เกี่ยวข้อง
บทความนี้ทบทวนแนวคิดภาวะผู้นำดิจิทัล หลักฐานจากองค์กรและโรงเรียน และประเด็นเฉพาะของ AI โดยตั้งข้อสังเกตว่าหลักฐานจำนวนมากยังเป็นการศึกษาเชิงสหสัมพันธ์ จึงต้องระวังการสรุปเชิงเหตุและผล
แนวคิดสำคัญ
E-leadership
Avolio et al. (2014) เป็นงานทบทวนสำคัญซึ่งขยายแนวคิด E-leadership โดยพิจารณาว่าเทคโนโลยีสารสนเทศขั้นสูงส่งผลต่อพลวัตของภาวะผู้นำอย่างไร พลวัตของภาวะผู้นำส่งผลต่อการนำเทคโนโลยีมาใช้อย่างไร และเทคโนโลยีถูกใช้พัฒนาภาวะผู้นำอย่างไร งานนี้ตีพิมพ์ก่อนช่วง 5 ปีล่าสุด แต่ยังใช้เป็นรากฐานแนวคิดได้ เพราะมองความสัมพันธ์สองทางระหว่างเทคโนโลยีกับผู้นำ
Digital Leadership
Lin (2025) ทบทวนวรรณกรรมอย่างเป็นระบบเพื่อทำความชัดเจนแนวคิดนี้ และสรุปการวิจัยในงานการศึกษา การปกครอง และการบริหารธุรกิจ รวมถึงการพัฒนามาตรวัด งานรายงานว่าภาวะผู้นำดิจิทัลมีบทบาทเชิงบวกต่อการเปลี่ยนแปลงและนวัตกรรมองค์กร ประสิทธิผลทีม และความคิดสร้างสรรค์กับพฤติกรรมนวัตกรรมของพนักงาน
ผลวิจัยที่ตรวจสอบได้
ภาวะผู้นำดิจิทัลกับประสิทธิผลของโรงเรียน
การวิเคราะห์อภิมานของ Okunlola (2025) สังเคราะห์งานเชิงประจักษ์ 11 เรื่องจาก 6 ประเทศ รายงานขนาดอิทธิพลรวม r = 0.672 (p < 0.001) ระหว่างภาวะผู้นำดิจิทัลกับประสิทธิผลของโรงเรียน และพบความแตกต่างระหว่างประเทศ เช่น ไทย r = 0.784 มาเลเซีย r = 0.553 อินโดนีเซีย r = 0.123 และบาห์เรน r = 0.209 ผู้วิจัยระบุข้อจำกัดเรื่องการกระจายตัวทางภูมิศาสตร์และการพึ่งพาการศึกษาเชิงสหสัมพันธ์ ผู้เขียนเห็นว่าค่าของไทยน่าสนใจ แต่จำนวนงานต่อประเทศในการวิเคราะห์นี้มีจำกัดโดยรวม และบทคัดย่อไม่ได้ให้รายละเอียดพอจะตีความเชิงนโยบาย
AI ในงานบริหารสถานศึกษา
การทบทวนแบบมีโครงสร้างของ Lipsou et al. (2026) ตรวจสอบประโยชน์และความเสี่ยงของ AI ในภาวะผู้นำโรงเรียน และเสนอให้ผู้นำผนวก AI กับภาวะผู้นำแบบกระจาย กำหนดให้มีความสามารถอธิบายได้และการตรวจสอบในการจัดซื้อ ลงทุนกับความรู้ด้านความเป็นส่วนตัวและข้อมูล และจัดแนวการวิเคราะห์ข้อมูลให้สอดคล้องกับเป้าหมายการเรียนการสอน พร้อมนำเสนอแนวทางกำกับดูแลสำหรับผู้นำ
จริยธรรม AI ในผู้นำการศึกษา
Polat et al. (2025) ทบทวนวรรณกรรมและวิเคราะห์บรรณมิติเกี่ยวกับ AI ที่มีจริยธรรมในผู้นำการศึกษา โดยเน้นความเป็นธรรม ความโปร่งใส ความรับผิดชอบ และความเป็นส่วนตัว พร้อมชี้ความจำเป็นของแนวปฏิบัติด้านจริยธรรมและการวิจัยเพิ่มเติม
การวิเคราะห์ของผู้เขียน
ผู้เขียนเห็นว่าข้อสรุปว่าภาวะผู้นำดิจิทัลเพิ่มประสิทธิผล ควรใช้อย่างระมัดระวัง หลักฐานเชิงสหสัมพันธ์อาจสะท้อนว่าโรงเรียนที่มีทรัพยากรดีมีทั้งผู้นำดิจิทัลและผลลัพธ์ดี นอกจากนี้ การวัดจากการรับรู้ของบุคลากรอาจมีอคติ ค่าความสัมพันธ์ที่สูงจึงไม่ควรใช้เป็นคำรับประกันว่าการอบรมผู้นำจะเพิ่มผลลัพธ์เท่ากัน
เมื่อเป็นเรื่อง AI ผู้เขียนเห็นว่าสิ่งที่เปลี่ยนไปจากภาวะผู้นำดิจิทัลเดิมคือความรับผิดชอบต่อการตัดสินใจที่เครื่องมีส่วนร่วม ผู้นำต้องตั้งคำถามว่าระบบใช้ข้อมูลใด ใครตรวจสอบ และผู้ได้รับผลกระทบโต้แย้งได้อย่างไร
การประยุกต์ใช้: ข้อเสนอแนะของผู้เขียน
กำหนดเป้าหมายก่อนเครื่องมือ: ระบุปัญหาที่ต้องการแก้และวิธีวัดผล
ตั้งทีมผู้รับผิดชอบร่วม: รวมฝ่ายวิชาการหรือฝ่ายปฏิบัติงาน ฝ่ายเทคโนโลยี และผู้ดูแลข้อมูล
ทำแนวปฏิบัติที่สั้นและใช้ได้จริง: ระบุการใช้ที่อนุญาต ข้อมูลที่ห้ามใส่ และการเปิดเผยการใช้ AI
พัฒนาคนควบคู่ระบบ: ให้เวลาทดลองและแลกเปลี่ยน ไม่ใช่อบรมครั้งเดียว
ตั้งเกณฑ์จัดซื้อ: ถามผู้ขายเรื่องการใช้ข้อมูล การอธิบายผล และการตรวจสอบ
ทบทวนเป็นรอบ: ดูทั้งประโยชน์ ภาระงาน และผลกระทบต่อกลุ่มต่าง ๆ
ผู้บริหารสถานศึกษาสามารถดูเนื้อหาสำหรับผู้บริหารในสินค้าดิจิทัล และปรึกษาบริการพัฒนาระบบเมื่อต้องการเชื่อมกระบวนการงาน
ข้อจำกัด
บทความนี้อ่านจากบทคัดย่อ งานวิเคราะห์อภิมานครอบคลุมเพียง 11 งาน และตีพิมพ์ในวารสารที่ผู้เขียนยังไม่ได้ประเมินคุณภาพการดำเนินงานฉบับเต็ม งานด้าน AI ในผู้นำโรงเรียนยังใหม่และส่วนใหญ่เป็นการทบทวนหรือข้อเสนอ งานที่ตรวจสอบบรรณานุกรมได้แต่ไม่มีบทคัดย่อไม่ได้ถูกใช้สนับสนุนข้อกล่าวอ้าง และผู้เขียนยังไม่ได้วิเคราะห์ระเบียบหรือกรอบเฉพาะของไทย
สรุป
หลักฐานสนับสนุนความสัมพันธ์ระหว่างภาวะผู้นำดิจิทัลกับผลลัพธ์เชิงบวก แต่ยังไม่พิสูจน์เหตุและผลในหลายบริบท ในยุค AI ผู้นำจึงควรเชื่อมวิสัยทัศน์เข้ากับการกำกับดูแลข้อมูล การพัฒนาคน และการตรวจสอบผลกระทบอย่างต่อเนื่อง
เอกสารอ้างอิง
Avolio, B. J., Sosik, J. J., Kahai, S. S., & Baker, B. (2014). E-leadership: Re-examining transformations in leadership source and transmission. The Leadership Quarterly, 25(1), 105–131. https://doi.org/10.1016/j.leaqua.2013.11.003
Lin, Q. (2025). Digital leadership: A systematic literature review and future research agenda. European Journal of Innovation Management, 28(6), 2469–2488. https://doi.org/10.1108/ejim-07-2023-0522
Lipsou, E., Keravnos, N., & Eteokleous, N. (2026). Artificial intelligence in school leadership: A structured literature review of organisational benefits and ethical challenges. Artificial Intelligence in Education, 2(3), 85–100. https://doi.org/10.1108/aiie-08-2025-0240
Okunlola, J. O. (2025). Digital leadership: Shaping school effectiveness in the digital era - a meta-analysis. Educational Technology Quarterly, 2025(3), 253–265. https://doi.org/10.55056/etq.972
Polat, M., Karataş, İ. H., & Varol, N. (2025). Ethical artificial intelligence (AI) in educational leadership: Literature review and bibliometric analysis. Leadership and Policy in Schools, 24(1), 46–76. https://doi.org/10.1080/15700763.2024.2412204